Kasıtlı Eskitme – 114 Yıldır Yanan Ampul

BURADASIN
ben_neymisim1

Birkaç ay önce kişisel bloğumda Akıllı Telefonlar Hayatımıza Hükmediyor başlıklı bir araştırma yazısı yayınlamıştım ve bu yazıyı hazırlarken internet üzerinden rastgele seçilmiş 330 kişinin katıldığı bir anket yapmıştım. Ankette bulunan sorulardan biri insanların sahip olduğu akıllı telefonların ne kadar zaman önce satın alınmış olduğuyla ilgiliydi ve beni şaşırtan şu sonuçla karşılaştım:

 

Katılımcıların %54’ünün akıllı telefonu 1 yıldan daha kısa süre önce satın alınmıştı. Ankete katılanların sadece %17,5’i telefonlarını iki yıldan ve yalnızca %8’i üç yıldan daha uzun zamandır kullanıyordu. Bu sonuç, daha önceden adını duyduğum fakat hakkında derin bir araştırma yapmadığım o konuyu enine boyuna araştırmamı sağladı.
 
Planned Obsolescence. Türkçe’de en yakın çevisi ile Planlanmış Eskitme.
 
Tıpkı canlılar gibi, eşyaların da bir ömrü var. Bu ömür, eşyanın üretiminde kullanılan malzemenin türüne, üretim kalitesine ve kullanılırken maruz kaldığı fiziksel şiddetin derecesine göre değişir. Örneğin; tamamen metalden üretilmiş eşyalar kolay kolay bozulmazlar çünkü metaller aşınmaya, ezilmeye ve ısınmaya karşı dayanıklı maddelerdir. Eğer bir ürünü uzun yıllar arıza vermeden çalışacak şekilde tasarlarsanız, o ürünü çok satar ve çok para kazanırsınız değil mi? Değil.
 
California Livermore’daki İtfaiye binasında bulunan bir ampul 1901 yılından bu yana tam 114 yıldır yanıyor. İtfaiye çalışanları, onun sıra dışı bir ampul olduğunu ancak 1972 yılında fark edebilmişler. Hatta bu ampul için 900 kişinin katıldığı bir 100 yıl partisi düzenlenmiş. Dayanıklı üretimin, üretim endüstrisine değer katacağı yönünde benimsenen o masum inanışın hakim olduğu zamanlarda, 1895 yılında üretilen o ampul, bir süre sonra, üzerinde nice ali cengiz oyunlarının oynandığı bir sembole dönüştü.
 
1924 Yılında İtalya’nın Cenova şehrinde toplanan takım elbiseli adamlar, uzun süre dayanan ampullerin iktisadi bir sakınca olduğu, ampul üretim ve tüketiminin kontrol altına alınması dünya pazarının aralarında bölüşülmesi konusunda fikir birliğinde bulundular ve bu amaç doğrultusunda dünyanın ilk küresel kartelini kurdular. Phoebus (Fibıs) adını verdikleri bu kartel Amerika ve Avrupa’daki ana ampul üreticileriyle diğer kıtalardaki nispeten küçük üreticileri de kapsıyordu. Bu takım elbiseli adamlar, bir ampulün ömrünün 1000 saati geçmemesi gerektiğini söyleyerek bunun için gerekli çalışmaların yapılması emrini verdiler. Belki de tarihte ilk defa, üretim endüstrisi bir ürünün ömrünü kısaltmak için bir karar almıştı. Phoebus karteli, alınan kararların uygulanıp uygulanmadığını sert bir şekilde denetliyor ve ömrü 1000 saati aşan ampul üreten şirketlere ağır para cezaları uyguluyordu. Kasıtlı eskitme uygulandıkça kullanım ömrü düzenli olarak düştü ve sadece 2 yıl içinde ampullerin ömrü 2500 saatten 1000 saate düştü. Bir süre sonra da 1000 saat, ampuller için standart kullanım ömrü olarak kabul gördü.
 
O günden sonra birçok mucit yeni ampuller için sürekli patent almaya çalıştı. Hatta içlerinden biri tam 100.000 saat kullanım ömrü vadediyordu. Fakat hiçbiri genel pazara ulaşamadı. Bu arada Phoebus hiçbir zaman resmi olarak var olmadı. Sürekli başka isimlerle, başka amaçlar için varmış gibi görünmeye çalıştı.
 
Kasıtlı eskitmenin günümüzde en bariz görüldüğü alanlar elektronik eşyalardır. Örneğin yazıcılar. Hatırlıyorum, bundan 10 – 12 sene önce babam, bilgisayar ortamında hazırladığım ödevlerimin çıktılarını alabilmem için ikinci el bir yazıcı satın almıştı. Bir süre sonra yazıcının kartuşu bitti ve yeni kartuş satın almak istedik. Fakat biri siyah beyaz, diğeri renkli olmak üzere 2 kartuşun fiyatı, kartuşuyla beraber yazıcının fiyatından yüksekti. Sanırım ben de kasıtlı eskitme ile ilk o zaman tanıştım. Yeni bir yazıcı almak istemediğimiz için, boş kartuşları ucuz fiyata dolduran bir bilgisayarcıya gittik. Bilgisayarcı kartuşları doldururken, onu dikkatle izledim. Kartuşların, doldurulmak için herhangi bir girişi yoktu, o da doldurma işini mürekkep çıkışından basınçlı mürekkep basarak yapıyordu. Bu tür bir doldurma işleminin sağlıklı olmayacağını o yaşta tahmin edebilmiştim. Nitekim düşündüğüm gibi oldu, kartuşlar sürekli mürekkep akıtmaya başladı ve kasıtlı eskitme eski bir evin küçük odasında dahi amacına ulaşmıştı.
 

Bu Yazi Toplam da 203 okundu


Bu Yaziyi Paylaş :

Yazı hakkında görüşlerinizi belirtmek istermisiniz?


TemaHEX